ค.ศ. 2011 ครบรอบ 2,500 ปีของการวิ่งมาราธอน

วิมุติ วสะหลาย

          ปี 2554 นี้ เป็นปีมหามงคลสำหรับประชาชนชาวไทย เนื่องในโอกาสที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะทรงมีพระชนมายุครบ 7 รอบหรือ 84 พรรษา จึงนับเป็นปีที่น่าปลาบปลื้มยินดีอีกปีหนึ่งสำหรับชาวไทยทุกคน

          ในขณะเดียวกัน ปี 2554 นี้ก็เป็นปีมหามงคลสำหรับวงการวิ่งระยะไกลอีกเช่นกัน เนื่องจากปีนี้เป็นปีที่ครบรอบ 2,500 ปีของสมรภูมิมาราธอน อันถือว่าเป็นต้นกำเนิดของการวิ่งมาราธอน

ตำนานการวิ่งมาราธอน

          เมื่อ 490 ปีก่อนคริสตกาล กองทัพเปอร์เซียจำนวน 150,000 นายได้กรีฑาทัพเข้าบุกกรีก การโจมตีเริ่มขึ้นที่อ่าวมาราธอน ซึ่งอยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของเอเธนส์ ฝ่ายกองทัพกรีกมีกำลังพลเป็นรองกว่ามากด้วยจำนวนทหารเพียง 10,000 นายเท่านั้น

          แม้กองทัพเปอร์เซียจะได้ชื่อว่าเป็นกองทัพที่เกรียงไกรที่สุดในโลกในยุคนั้น แต่สมรภูมิมาราธอนกลับจบลงด้วยชัยชนะของกรีก โดยฝ่ายกรีกเสียกำลังพลไปเพียง 203 นาย ส่วนเปอร์เซียสูญเสียไปถึง 4,600 นายและต้องล่าถอยไป



          การถอยทัพของเปอร์เซียเป็นทั้งข่าวดีและข่าวร้าย ทัพกรีกรู้ดีว่ากองเรือจากเปอร์เซียเพียงแต่ถอยเพื่อจะยกทัพตลบหลังกลับไปตีที่เอเธนส์ ซึ่งเรื่องนี้ต้องแจ้งให้ทางเอเธนส์ได้รับรู้โดยเร็ว ทหารสื่อสารนาม เฟดิปพิดีส จึงต้องรับหน้าที่ส่งข่าวด้วยการวิ่งเป็นระยะทางเกือบ 40 กิโลเมตรจากทุ่งมาราธอนไปยังเอเธนส์ เมื่อไปถึงเอเธนส์ เฟดิปพิดีสได้พูดว่า “Nenikèkamen” ซึ่งหมายถึง "เราชนะแล้ว" เมื่อสิ้นคำก็ล้มลงสิ้นใจ การวิ่งครั้งประวัติศาสตร์ของเฟดิปพิดีสในครั้งนั้น ได้กลายเป็นต้นกำเนิดของการวิ่งมาราธอนในเวลาต่อมา



          นี่คือตำนานที่ได้รับการบอกกล่าวเล่าขานกันอย่างแพร่หลาย แต่ตำนานนี้ก็เป็นเช่นเดียวกับตำนานอื่นอีกหลายตำนาน ที่บอกเล่าสิ่งที่ผู้เล่าอยากให้เป็น หาใช่บอกเล่าเรื่องที่มันเป็น หากศึกษาตำนานนี้ในแง่มุมของประวัติศาสตร์แล้ว จะพบความน่าเคลือบแคลงและคลุมเครือในหลายประเด็น จนอดไม่ได้ที่จะสงสัยว่า ตำนานอันน่าสุนทรีย์นี้มีความจริงอยู่สักกี่ประโยคกัน

          หลักฐานเอกสารเก่าแก่ที่สุดเท่าที่หาได้ เป็นบันทึกที่เขียนโดยนักประวัติศาสตร์ชาวกรีกชื่อ เฮรอโดตัส ที่เขียนในปี 440 ก่อนคริสตกาล เอกสารฉบับนี้ได้บันทึกเรื่องราวของสมรภูมิมาราธอน และปรากฏชื่อของเฟดิปพิดีสว่าเป็นทหารที่วิ่งจากเมืองเอเธนส์ไปยังเมืองสปาร์ตาเพื่อขอกำลังเสริมไปช่วยทัพที่มาราธอน ระยะทางจากเอเธนส์ไปสปาร์ตาไม่ใช่ 40 กิโลเมตร แต่เป็น 235 กิโลเมตร อย่างไรก็ตามทางสปาร์ตาได้กล่าวปฏิเสธเนื่องจากอยู่ในช่วงประกอบพิธีคาร์เนียซึ่งจะสิ้นสุดในคืนจันทร์เพ็ญ หลังคืนจันทร์เพ็ญจึงจะไปช่วยได้ เฟดิปพิดีสต้องวิ่งนำข่าวน่าผิดหวังกลับไปแจ้งทางเอเธนส์อีกครั้ง รวมระยะทางไปกลับเกือบ 500 กิโลเมตร

          เป็นที่น่าสังเกตว่า การวิ่งระหว่างทุ่งมาราธอนกับเอเธนส์ไม่ปรากฏในเอกสารของเฮรอโดตัสเลย การวิ่งเส้นทางดังกล่าวนี้ปรากฏครั้งแรกในกวีนิพนธ์ชื่อ ออนเดอะกลอรีออฟเอเธนส์ ของ พลูทาร์ค ซึ่งเขียนขึ้นหลังจากศึกมาราธอนนานถึง 600 ปี แต่ถึงอย่างนั้นก็ไม่ได้ระบุว่าคนที่วิ่งนั้นคือเฟดิปพิดีส ถัดจากนั้นมาอีกหนึ่งศตวรรษ ลูเซียนแห่งซาโมซาตา ได้ระบุชื่อนักวิ่งจากมาราธอนมาเอเธนส์ว่า ฟิลิปพีดีส (ไม่ใช่เฟดิปพิดีส) ^(k)

          จนกระทั่งล่วงมาถึง ค.ศ. 1879 รอเบิร์ต บราวนิง ได้เขียนบทกวีชื่อ "เฟดิปพิดีส" โดยได้จับเรื่องดังกล่าวข้างต้นมาผูกกันเป็นเรื่องเดียว งานของบราวนิงนี้เองที่เป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลายจนเป็นที่เข้าใจกันทั่วไปว่าคือประวัติของการวิ่งมาราธอน ^(g)(j)

          ไม่ว่าการวิ่งในตำนานนั้นจะเคยเกิดขึ้นจริงหรือไม่ เรื่องราวของเฟดิปพิดีสก็ตราตรึงใจคนหลายคน ซึ่งในจำนวนนี้ก็รวมถึงผู้จัดการแข่งขันโอลิมปิกสมัยใหม่ที่เอเธนส์ ด้วยเหตุนี้การแข่งขันโอลิมปิกสมัยใหม่ครั้งแรกในกรุงเอเธนส์ที่จัดขึ้นใน ค.ศ. 1896 จึงได้บรรจุแข่งขันวิ่งมาราธอนด้วย การวิ่งย้อนรอยตำนานที่มีอายุยาวนานถึง 24 ศตวรรษก็ได้เริ่มขึ้นเป็นครั้งแรก การแข่งขันครั้งนั้นเกิดขึ้นในวันที่ 10 เมษายน 1896 กำหนดระยะทางไว้ที่ 40 กิโลเมตร มีจุดเริ่มต้นจากสะพานมาราธอน เส้นชัยอยู่ที่สนามกีฬาโอลิมปิกในเอเธนส์ ผู้ชนะในครั้งนั้นคือ สไปริดอน ลูอิส จากกรีซ ด้วยเวลา 2:58:50 ชั่วโมง เส้นทางที่แข่งขันมาราธอนในครั้งนั้นยังคงใช้แข่งขันมาจนถึงปัจจุบันในมาราธอนประจำปีชื่อ เอเธนส์คลาสสิกมาราธอน

          ในเมื่อมีการแข่งวิ่งมาราธอนที่วิ่งจากมาราธอนไปเอเธนส์ได้ เหตุใดจะไม่มีการแข่งวิ่งที่วิ่งจากเอเธนส์ไปสปาร์ตาด้วยเล่า? การแข่งในเส้นทางนี้มีจริง แต่ไม่ได้เรียกการวิ่งมาราธอน รายการนี้มีชื่อว่า สปาร์ตาทลอน เส้นทางวิ่งมีระยะทาง 246 กิโลเมตร จัดขึ้นทุกปีตั้งแต่ปี 2526 เป็นต้นมา
ปี 2011 หรือปี 2010?

          สมาคมมาราธอนและการแข่งขันระยะไกลนานาชาติ หรือ เอมส์ (AIMS--Association of International Marathons and Distance Races) ได้ประกาศว่าปี 2010 เป็นปีครบรอบ 2,500 ปีของการวิ่งมาราธอน โดยได้ออกตราสัญลักษณ์และเว็บไซต์เพื่อฉลองวาระพิเศษนี้ (http://www.2500marathonanniversary.com/) นอกจากนี้ข่าวการครบรอบ 2,500 ปีของการวิ่งมาราธอนในปี 2010 ยังปรากฏในสื่อต่างประเทศให้เห็นกันประปรายตลอดปีที่ผ่านมา ยิ่งกว่านั้นการแข่งขันวิ่งมาราธอนหลายรายการที่จัดขึ้นใน ค.ศ. 2010 ก็ถือโอกาสอ้างว่าเป็นการแข่งขันที่เฉลิมฉลองในวาระครบรอบ 2,500 ปีของสมรภูมิมาราธอนไปด้วย เช่น ออสโลมาราธอน เอเธนส์มาราธอน แต่ทั้งหมดนี้เป็นการตีความผิดอย่างชัดเจน เพราะ ค.ศ. 2010 ยังไม่ใช่วาระครบ 2,500 ปีของศึกมาราธอน การคำนวณปีที่คาบเกี่ยวระหว่างยุคก่อนคริสตกาลกับหลังคริสตกาล จะนำตัวเลขทั้งสองมาบวกกันเฉย ๆ ไม่ได้ เนื่องจากคริสต์ศักราชเริ่มต้นที่ 1 ไม่ใช่ 0 ไม่มีปี ค.ศ. 0 ดังนั้นหากต้องการหาระยะเวลาของสองเวลา จะต้องนำผลบวกของปีมาหักลบอีก 1 ด้วยเหตุนี้ ปีที่ครบ 2,500 ปีของศึกมาราธอนจริง ๆ จึงไม่ใช่ ค.ศ. 2010 แต่เป็นปี 2011 หรือ พ.ศ. 2554

          ความผิดพลาดทำนองเดียวกันนี้ได้เคยเกิดขึ้นอย่างกว้างขวางเมื่อ 10 ปีก่อน เมื่อโลกเข้าสู่คริสต์ศักราช 2000 ได้มีการเฉลิมฉลองการขึ้นคริสต์สหัสวรรษใหม่กันทั่วโลก ทั้งที่จริงแล้วสหัสวรรษใหม่เกิดขึ้นใน ค.ศ. 2001 ในครั้งนั้นชาวโลกเกือบทั้งโลกฉลองเก้อก่อนเวลาถึงหนึ่งปี สาเหตุที่คนส่วนใหญ่เข้าใจผิดกันนั้น ก็คงเพราะเผลอเข้าใจไปว่า ค.ศ. เริ่มที่ 0 นั่นเอง ซึ่งไม่ถูกต้อง

รู้ปีแล้ว รู้เดือนรู้วันหรือไม่?

          เอกสารประวัติศาสตร์หลายแหล่งได้มีการระบุวันเดือนของสงครามมาราธอนไว้ด้วย หลักฐานของกรีกบันทึกไว้ว่า กองทัพจากสปาร์ตาที่มาช่วยเอเธนส์รบมาถึงช้ากว่ากำหนด 1 วันเนื่องจากติดเทศกาลคาร์เนีย เอกสารประวัติศาสตร์ปัจจุบันได้เทียบวันที่กับปฏิทินสุริยคติได้ผลว่าตรงกับวันที่ 12 กันยายน 490 ปีก่อนคริสตกาล แต่เมื่อไม่นานมานี้ นักดาราศาสตร์กลุ่มหนึ่งพบว่าการเทียบวันนี้อาจไม่ถูกต้อง เพราะเอกสารประวัติศาสตร์เหล่านั้นใช้ปฏิทินของเอเธนส์มาเทียบ แต่เนื่องจากคาร์เนียเป็นเทศกาลของสปาร์ตา การคำนวณเทียบวันจึงควรเทียบกับปฏิทินของสปาร์ตาซึ่งต่างจากปฏิทินของเอเธนส์ หลังจากการเทียบลำดับวันเดือนใหม่พบว่า ศึกมาราธอนเกิดก่อนหน้านั้นถึง 1 เดือน นั่นหมายความว่าสงครามเกิดขึ้นในวันที่ 12 สิงหาคม ไม่ใช่เดือนกันยายน^(c),(d)

เล็ก ๆ น้อย ๆ

• ชื่อเฟดิปพิดีส เขียนเป็นอักษรกรีกว่า Φειδιππίδης มีการเขียนด้วยอักษรโรมันถึง 3 แบบ ได้แก่ Phidippides Pheidippides และ Philippides
  
• ในการแข่งขันวิ่งมาราธอนในโอลิมปิกครั้งแรกที่กรีซ เศรษฐีชาวกรีกคนหนึ่งได้เสนอให้รางวัลแก่นักวิ่งกรีกคนไหนก็ได้ที่ชนะรายการนี้ด้วยการยกลูกสาวให้ แต่สไปริดอน ลูอิส ได้ปฏิเสธรางวัลนี้ ^(e)
  
• การแข่งขันวิ่งมาราธอนในโอลิมปิก ผูกขาดสำหรับผู้ชายตั้งแต่เริ่มต้น มาราธอนหญิงในโอลิมปิกมีขึ้นเป็นครั้งแรกที่ลอสแองเจลีส ค.ศ. 1984
  
• การวิ่งมาราธอน ตั้งชื่อตามสมรภูมิมาราธอน ซึ่งเกิดขึ้นที่ทุ่งมาราธอน ณ ริมอ่าวมาราธอน และที่นั่นยังเป็นที่ตั้งของหมู่บ้านมาราธอน ซึ่งตั้งชื่อตามไม้ล้มลุกชนิดหนึ่งที่ขึ้นอยู่มากในท้องถิ่นยุคนั้น พืชชนิดนั้นก็คือ ผักชีล้อม (Foeniculum vulgare) ซึ่งมีชื่อเรียกในภาษากรีกว่า มาราธอน (μάραθον)^(l)
  
• ปัจจุบันที่ทุ่งมาราธอนไม่มีต้นผักชีล้อมขึ้นอีกแล้ว^(l)
  

ข้อมูลอ้างอิง

• (a) http://www.2500marathonanniversary.com/
  
• (b) 2500 Years of the Marathon http://www.aims-association.org/2500_Years_of_the_Marathon.htm
  
• (c) ดาราศาสตร์ไขปริศนาวิ่งมาราทอน http://thaiastro.nectec.or.th/news/2004/news2004jul06.html
  
• (d) Astronomers revise likely date of Marathon run http://www.usatoday.com/tech/news/2004-07-19-marathon-revision_x.htm
  
• (e) Phidippides or Pheidippides (or Philippides) and the Marathon http://www.mlahanas.de/Greeks/Philipides.htm
  
• (f) MARATHON, SALAMIS, AND WESTERN CIVILIZATION http://www.athensmarathon.com/marathon/MarathonHistory.html
  
• (g) 2,500 years on, marathon remembered as it began http://www.independent.co.uk/news/world/europe/2500-years-on-marathon-remembered-as-it-began-2030367.html
  
• (h) The 2,500th Anniversary of the Marathon is in 2011 http://www.danaxtell.com/marathonanniversary/
  
• (i) History Athen Marathon http://www.athensmarathon.com/marathon/history.html
  
• (j) Phidipipides (Marathon Runner) - Definition http://www.wordiq.com/definition/Phidippides_(Marathon_runner)
  
• (k) Marathon http://en.wikipedia.org/wiki/Marathon
  
• (l) Fennel http://en.wikipedia.org/wiki/Fennel